Ieder jaar organiseert de faculteit Geesteswetenschappen de Holocaust Memorial Day (HMD), om licht te schijnen op de verschrikkelijke gebeurtenissen van toen. Dit universiteitsjaar zal op 20 januari de HMD in het teken staan van de rol van instituties tijdens de Holocaust. Geestdrift sprak met organisator en hoogleraar Geschiedenis Leen Dorsman. 

Door Matthias Rekers

De Holocaust Memorial Day – hoe zou u die samenvatten?

Dat we op z’n minst een keer in het jaar stilstaan bij de gruwelijkheden van de Holocaust, en dat we die relateren aan wat er nu aan ellende op de wereld kan zijn die op eenzelfde manier ontstaat en werkt. Het is een herinnering aan wat er gebeurd is – in mijn geval in onze eigen universitaire wereld –, en tevens een reflectie op wat er kan gebeuren. Het is iets doen met de ervaring van het verleden.

 

Weten we onderhand niet dat er toen iets verschrikkelijks gebeurde?

Ja, maar dat verschrikkelijke kan iedere dag weer gebeuren – en gebeurt nog steeds iedere dag. Het idee van een Holocaust is niet uit ’s mensen geest gebannen. Nog steeds bestaat onder grote groepen mensen het idee dat andere mensen niet deugen en dat je die zou mogen vernietigen.

 

Ook in Nederland?

Niemand is van dat idee uitgezonderd. Wij hebben allerlei checks and balances in onze samenleving die ervoor zorgen dat het niet gebeurt – althans, voorlopig niet. Uitsluiten kun je het nooit, en er zijn grote delen van de wereld waarin dit soort duistere krachten vrijer spel hebben. Überhaupt hebben we er mee te maken omdat we medemensen zijn. Het is een onderdeel van de condition humaine, helaas.

leen-dorsman-2
Leen Dorsman vanuit zijn kantoor. Foto: Marleen Stoker

Wat is het thema van dit jaar?

Wat je merkt als je de Holocaust bestudeert, is dat het niet een spontane gebeurtenis was, maar dat instituties er vaak mee te maken hebben. De basis ligt in de menselijke geest, maar een Holocaust is een duidelijk georkestreerde vorm van volkerenmoord. Het op mechanische wijze uitmoorden van mensen volgens een bepaalde ideologie is typerend voor de Holocaust. En voor dat mechanische heb je instituties nodig. Je hebt bijvoorbeeld het juridisch systeem, de staat, de uitvoerders – bijvoorbeeld het leger of een politiemacht – en je hebt ook de universiteit – waarom ik er bij betrokken ben.

 

Op welke manier is de universiteit erbij betrokken geweest?

Niet in de zin van uitvoerende instantie. De universiteit moet zich afvragen of ze er een oordeel over uitgesproken heeft, of ze zich ertegen heeft verzet. Ideeën worden vaak op universiteiten geboren, en als je zegt dat de Holocaust een mechanische volkerenmoord is op ideële gronden – hoe erg de ideeën ook uit hun verband gerukt zijn – is de rol van universiteiten duidelijk.

 

Wat is uw rol binnen de Holocaust Memorial Day?

Het gaat dus over instituties, waar lezingen over gegeven zullen worden. Er komt tijdens de dag iemand spreken over de rechtelijke macht en iemand over het Rode Kruis; instituties die daar allemaal een positieve of minder positieve rol in hebben gehad. Ik zal zelf een lezing geven over de rol van universiteiten en in het bijzonder die van de Universiteit Utrecht.

Holocaustmonument in Berlijn
Holocaustmonument in Berlijn

Hoe kunnen studenten bijdragen aan de Holocaust Memorial Day?

Door naar de lezingen te komen – zorg ervoor dat de zaal vol komt! Dit gaat niet alleen over het verleden maar ook over het heden en de toekomst. Het verleden herdenken om het herdenken is van belang voor de mensen die het betreft, zolang als er nog mensen zijn die het meegemaakt hebben of die er direct door getroffen zijn. Het is belangrijk voor die mensen om te weten dat er solidariteit is. Maar we zijn nu zeventig jaar verder, en, naar wat je net zelf zei, ‘moet dat allemaal nog?’ Maar dan komt er een ander punt; dit type denken is onderdeel van het menselijk bestaan en zal dus nooit uitgeroeid worden. Zo zit de mens in elkaar. Het enige wat we kunnen doen is een samenleving creëren waar dat nooit meer kan gebeuren. Dat lukt ons al zeventig jaar, maar we hebben het wel op onze drempel gehad – denk aan Srebrenica –, en daar geldt zo’n Memorial Day ook voor. Het is dichterbij dan je denkt en we zijn er meer mee betrokken dan je denkt.

 

Het gaat dus niet alleen om Auschwitz.

Nee, natuurlijk niet. Het gaat ook om IS, het gaat om de Koerden. En ik vind het heel erg goed dat studenten het organiseren, en daarom doe ik er ook altijd graag aan mee.

 

Is er nog iets dat u graag kwijt zou willen?

Opdat wij niet vergeten is heel belangrijk, maar de kern is dat die Memorial Day niet memorial alleen is, maar dat het memorial is om de waarschuwing, ‘dit is niet iets dat beperkt is tot het naziregime, maar dit is inherent aan het menselijk bestaan en daar moeten we alert op zijn.’