Sinds 20 januari is Donald J. Trump de 45ste president van de Verenigde Staten. Gek genoeg is dat een van de weinige echte nieuwtjes over de Amerikaanse verkiezingen. De online verslaggeving werd gedurende de verkiezing gedomineerd door nepnieuws dat werd verspreid via Facebook. Ook de presidentskandidaten zelf strooiden met onwaarheden. Volgens Politifact was bijna zeventig procent van de 342 gefactcheckte uitspraken van Trump ‘grotendeels onwaar’, ‘onwaar’ of ‘pants on fire’. Een hoop bullshit dus. Klimaatverandering, bijvoorbeeld, bleek geen door China gecreëerde hoax te zijn en die inauguratie, die trok echt geen anderhalf miljoen mensen. Schokkend, we know. Schokkender is de reactie van de VS. Amerikanen namen Trump serieus en brachten daarmee de waarde van de waarheid in het gedrang.

Door: Dirk Baart en Amber Striekwold

De Amerikaanse verkiezingen zorgden ervoor dat veel journalisten de bittere, oranje pil niet weg probeerden te spoelen met alcohol, maar met artikelen over de post-truth-samenleving. De artikelen over de feitenloze samenleving schetsen in grote lijnen echter net zo’n vertekend wereldbeeld als de ontwikkelingen die ze bloot proberen te leggen. Het concept post truth society suggereert immers dat er ooit een truth society bestaan heeft, maar dat deze waarheid nu helemaal niet meer bestaat.       Nepnieuws is van alle tijden. Liegende politici ook. De maatschappij lijkt anno 2017 dan ook meer op een bullshit-samenleving dan op een post-truth-samenleving, zonder ‘bullshit’ per se als scheldwoord te hanteren. Een bulshitter is, zo benadrukt de Amerikaanse filosoof Harry Frankfurt ‘On Bullshit’ (2005), iets anders dan een leugenaar. Een leugen is onlosmakelijk verbonden aan de waarheid. Bullshit staat daar los van. Links Amerika verwijt Trump een leugenaar te zijn. Dat is hij niet. Trump is een bullshitter die als eerste uit wist te vogelen hoe hij in de bullshit-samenleving stemmen kon winnen.


Dit deed hij voornamelijk door zich gelijk te stellen aan ‘het volk’. Trump praat (en post) zoals ‘normale’ mensen: in onsamenhangende zinnen die onsamenhangende ideeën vormen. In het verleden werd dat streng – te streng misschien wel – veroordeeld. In 2006 leverde Balkenendes beruchte ‘U draait en u bent niet eerlijk’ in een televisiedebat waarin Wouter Bos inconsequent was hem nog de verkiezingsoverwinning op. Trump kan het zich permitteren om op een dergelijke manier te draaien, maar alleen omdat hij al eerder de waarheid tot slachtoffer heeft gemaakt. Hij, die moslims wil weren “until we figure out what’s going on”, geeft toe de waarheid niet te kennen. Als die waarheid er niet meer toe doet, maakt het ook niet meer uit of je hem tussendoor verandert.

Nepnieuws is van alle tijden, liegende politici ook.

Deze bullshit-samenleving is niet iets dat is ontstaan ten tijde van de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Het kent meerdere bronnen. Ironisch genoeg is een van die bronnen de wetenschap zelf. De wetenschap die vandaag de dag naarstig op zoek is naar een verklaring en een oplossing voor het ‘volk’, dat geïnstitutionaliseerde vormen van waarheid of autoriteit afwijst, is hier ooit zelf mee begonnen. De leken worden in opiniestukken en columns door wetenschappers belerend toegesproken over het belang van een wetenschappelijke Waarheid, terwijl de wetenschap zelf al een aantal decennia pretendeert dat de Waarheid niet bestaat. Onder de vlag van het postmodernisme zijn alle ramen van de kraakheldere waarheden ingegooid en is bijna elk gezaghebbend figuur doodverklaard (“God is dood”, “de auteur is dood”).

Naast de wetenschap zijn het internet en de social media de factoren die de bullshit-samenleving naar volwassenheid hebben gebracht. Op het internet kan alles geschreven worden, onwaarheid wordt vergaard en elke mening geëtaleerd. De sluizen zijn opengezet en ongenuanceerde en overhaaste meningen zijn er in overvloed. Iedereen vindt overal iets van en hoeft zich hier ook niet voor te verantwoorden. Je kan je immers bijna altijd beroepen op de vrijheid  van meningsuiting en daarmee is de kous af. De waarheid doet er niet meer toe. Iedereen is zijn eigen expert, want informatie is overal te vinden. Echter is deze informatie op het internet veelal allerminst betrouwbaar. Op social media is geen filter en het internet kent geen waakhond om de journalistieke integriteit te behouden.  

Een leugen is onlosmakelijk verbonden aan de waarheid, bullshit staat daar los van.

In deze wirwar van informatie is het moeilijk om te weten wat waar is. De waarheid verdwijnt niet, maar verliest haar macht. ‘Onwetendheid is macht’ is het credo van de bullshit-samenleving. Agnotologie, een neologisme gemunt door wetenschapshistoricus Robert Proctor, gaat over dit doelbewust creëren van onwetendheid. De tabaksindustrie is hierin heer en meester. Volgens Proctor creëert de tabaksindustrie twee dingen: tabak en twijfel. Opzettelijk werd het feit dat tabak kankerverwekkende stoffen bevat in twijfel getrokken. Donald Trump beheerst eveneens het spel der onwetendheid. Een voorbeeld is zijn bewering dat klimaatverandering niet echt is, maar een hoax van de Chinezen. Wetenschappers zijn er namelijk niet unaniem over eens dat klimaatverandering bestaat. Zeker weten kun je het kortom nooit. Hij niet en niemand niet, benadrukt Trump.

In Amerika lijkt de bullshit-samenleving tot volgroeiing te zijn gekomen nu daar bullshitter Donald Trump met de scepter zwaait. Op politiek vlak kan in Nederland Wilders worden gezien als bullshitter. In de media wordt hij immers vaak omschreven als het equivalent van Trump. Het verschil tussen de twee is dat Wilders zeker denkt te weten waar de oorzaak van alle maatschappelijke problemen ligt namelijk: de buitenlanders. Trump geeft aan het zelf ook niet te weten. Wel trekt Wilders de waarachtigheid van rechterlijke macht in twijfel. In 2010 zei hij dat miljoenen Nederlanders geen vertrouwen meer zouden hebben in de rechterlijke macht, wanneer hij veroordeeld zou worden. Rechters zouden dus niet een onafhankelijk oordeel vellen, maar uitspraken baseren op eigen politieke ideeën. Wanneer rechters niet meer handelen als instrumenten van de rechtsstaat, maar naar persoonlijke overtuigingen, dan wordt de rechtsstaat een façade. Wilders creëert door deze uitspraak een mist van twijfel rondom de onafhankelijke waarheid die de rechtsststaat in de kern met zich meedraagt.
We dragen allemaal bij aan de bullshit-samenleving, maar er kan iets gedaan worden aan de mist van nep-feiten en ongenuanceerde meningen. Het lijkt alsof we allemaal in onze auto door die dikke mist rijden en weigeren onze mistlampen aan te zetten, hoewel we weten dat dat het verstandigst is. We weten allemaal diep van binnen dat de oorzaken van sociale en economische problemen niet bij de ‘buitenlanders’ ligt. We zien dat klimaatverandering echt een ‘ding’ is. We bevatten het inzicht dat de dingen die soms online worden geschreeuwd in de werkelijkheid niet uitgesproken kunnen worden. Laten we proberen door het vertroebelde beeld heen te kijken. Dit kan al door uit je filterbubbel te stappen en écht te praten met mensen die andere overtuigingen hebben. Zet de mistlampen aan om botsingen te voorkomen.