Het culturele en politieke gedachtegoed van de Griekse klassieken leeft nog steeds voort in onze moderne samenleving. Denk aan de democratie, maar ook aan de filosofie en de kunsten. Sterker nog: er lijkt sprake van een herwaardering van oud-Griekse ideeën. Politici grabbelen zo af en toe in het intellectuele bassin van de Grieken naar een concept. Onder veel ‘ge-oeh’, ‘ge-ah’ en glinsterende oogjes van bewondering luisteren we naar deze ‘herontdekte’ pareltjes uit de politieke filosofie. Voor kritiek op de democratie lijkt er nu een simpele formule: tekortkoming in het democratisch systeem + Griekse term = ogenschijnlijk rotsvast en overtuigend betoog. Maar helaas blijft het bij kritiek.

Door Amber Striekwold

Sybrand Buma bracht bovenstaande formule tijdens een interview met Nieuwsuur in de praktijk. Hier kwam zijn boek Tegen cynisme aan de orde. Naast een morele visie komt in dit boek ook iets anders naar voren: Buma’s angst voor de dictatuur van de meerderheid. Hierop volgend waarschuwt hij voor een ontaarde vorm van democratie: de ochlocratie. Hij wil hiermee aantonen dat democratie kan ontaarden. In het interview neemt hij de Verenigde Staten als voorbeeld, waar de president aanwijst welke kranten wel en niet mogen berichten. Buma: “Ik vind het onjuist hoe Donald Trump omgaat met de democratie. Het lost niks op, het maakt het erger.” Het patroon detecteren zoals Buma doet lost helaas ook niet veel op, maar hij heeft wel een mooi klassiek begrip opgerakeld. De term ‘ochlocratie’ werd voor het eerst gebruikt door Polybius (203 v. Chr. – 120 v.Chr) in zijn Historiën om een ontaarde vorm van democratie te omschrijven. Eveneens kon een monarchie in tirannie ontaarden en een aristocratie in oligarchie. Op het eerste oog is dit een ijzersterk betoog, maar even voor de goede orde: een ochlocratie is een staatsvorm waar de menigte de bestuurlijke autoriteit dicteert. Niet waar een president aanwijst welke kranten wel en niet mogen berichten.

Politici grabbelen zo af en toe in het intellectuele bassin van de oude Grieken naar een concept

Buma’s betoog is een klassiek voorbeeld van begrippen-grabbelen, maar het bevat wel iets dat waardevol en essentieel is voor de democratie: het bekritiseren van het democratisch systeem. Bas van Bommel, universitair docent literatuurwetenschappen, zegt over de Atheense directe democratie: “De democratie in Athene was bijzonder in de zin dat het een radicale democratie was. Geen vertegenwoordiging, maar de burger heeft zelf inspraak. Daarvoor zijn geen parallellen te vinden.” Democratie bevorderde ook het deliberatieve en kritische klimaat, volgens Van Bommel. Daarnaast werd ook met de democratie geëxperimenteerd. De Atheense directe democratie ontstond niet van de ene op de andere dag: het speelde in op maatschappelijke ontwikkelingen. Van Bommel: “Na de overwinning op de Perzen waren de Atheners zich ervan bewust dat ze samen hadden gestreden en gewonnen, ook door de hulp van de ‘anoniemen’, de mensen die geen zeggenschap hadden over het bestuur. Met name de roeiers die een enorme krachtsinspanning tijdens de zeeslagen hadden geleverd. Ook zij verdienden zeggenschap.” Verandering van het democratisch systeem was nodig en zo geschiedde. De democratie is altijd in ontwikkeling. Het weerspiegelt de tijd en de tijdsgeest.

Ik moedig iedereen aan kritisch na te blijven denken over het democratisch systeem. Terugblikken naar het verleden kan hierbij ook geen kwaad, maar laten we ideeën ook tot uitvoer brengen. Ons huidige democratisch systeem is in haar vorm sinds het begin van twintigste eeuw hetzelfde gebleven. In de tussentijd is er veel veranderd en volstaat het systeem niet meer. Constateren dat het anders moet is een begin, nu is het tijd voor het besef dat het ook anders kan. G1000 burgertops – gebaseerd op de Atheense democratie – zijn een goed experiment om een duidelijk deficit in het democratisch systeem aan te pakken. Parallellen leggen met het verleden is interessant, maar gooien met ‘verloren’ klassieke ideeën is niet heel vruchtbaar. Het brengt niks teweeg. Durf te experimenteren en breng deze ideeën in de praktijk en zet de dynamische democratie weer in gang.