In de Geestdrift van februari dit jaar schreven Dirk Baart en Amber Striekwold een stuk over onze bullshit-samenleving en de gevaren daarvan. In het verlengde daarvan hier een ode aan de factcheck.

Door: Edwin van Druten

Vanwege het bestaan van de factcheck is voorzichtigheid een groot goed voor iemand die zich uitspreekt in de publieke ruimte. Verkondig geen onzin, want vele journalisten popelen om hun werk te doen. Uitspraken in debatten, in een interview of per tweet worden kunstig ontleed en voorzien van context, waarna met de juiste bronnen wordt aangetoond in hoeverre iets waar of niet waar is. Ieder zichzelf respecterend nieuwsmedium heeft ruimte voor de factcheck. Het spreekwoordelijke zwaard van deze controleurs hangt boven eenieder die zich voor een camera positioneert of zijn of haar uitspraken laat optekenen door een ijverige correspondent. Straffeloosheid bestaat niet. Of in ieder geval krijgt de geloofwaardigheid op zijn minst een knauw als iemand schrijft dat een uitspraak ‘grotendeels onwaar’ is.

Een uiterst bedreven, alternatieve factchecker, is Teun van de Keuken. Hij is bekend van de Keuringsdienst van Waren en Tony Chocolonely en schrijft een wekelijkse column waarin de holle frase van de marketingwereld wordt aangepakt. Iets waar Teun echt opgewonden om kan worden, zijn producten die worden aangeprijsd als ‘gezond’ en ‘caloriearm’, zoals perensap aangelengd met een beetje water. Zo’n pak sap kost meer dan het equivalent waar alleen maar perensap in zit, dus ik snap het wel. Een ander huzarenstukje van Van de Keuken is zijn stuk over de marketingcampagne van Julia’s, de makers van de snelle pasta-hap op stations door heel Nederland. Zij prijzen combi-deals aan van een pasta naar keuze met een Ice tea, voor een laag bedrag. ‘Proef het echte Italië’, staat er bij. Teun belt dan op. Wat blijkt? De Italiaanse drankjes uit het assortiment waren al ‘opgebruikt’, dus nu wordt gecombineerd met Ice Tea. Een Italiaan zou voor wijn kiezen, geven ze toe. In Teun’s columns is er vaak geen conclusie zoals bij een traditionele uitspraken-check. Hier is de rest aan de lezer, maar het moge duidelijk zijn: we zijn iets dichter bij de waarheid gekomen.

Er zijn mensen die zich bezighouden met zaken waar je als lezer bijna niets af van kan weten, zoals Noord-Korea. Er doen ongelofelijk veel indianenverhalen over het praktisch afgesloten land de ronde. Casper van der Veen is één van de weinige Noord Korea-experts die Nederland rijk is. Zijn website nieuwsuitnoordkorea.nl is welisbaar bescheiden, je merkt direct dat Van der Veen vele uren in het schrijven steekt. Hier kun je als lezer feiten opdoen. Jezelf echt verrijken. Dit is factcheck van een hele andere orde: het ontkrachten en ophelderen van de mythen rondom het land dat voor velen zo onbereikbaar is.

Ik hoor je denken: zijn dit dan factcheckers? Ja! Onderzoek doen naar de feiten, ongeacht de aanleiding, is een vorm van factchecken. Logisch natuurlijk. Vandaar de leus: leve de factchecker! Want wie zichzelf wil onderwijzen, moet door de bullshit heen prikken.