Met sigaretten in de lucht, politieke ideeën op tafel en stamgasten die qua stijlgevoel niet onderdoen aan Dalí voelt café Ginger Ale aan Platia Exarchion als een Parijse salon in de jaren twintig. Op slechts een steenworp afstand van de stedelijke macht nippen jonge Atheners hier aan sterke espresso’s en de oneindige revolutie. Omsingeld door de bourgeoisie van Kolonaki, de politieke elite van Syntagma en het toeristische kapitalisme in Omonoia rebelleert hun opstandige wijk dan ook al ruim honderd jaar tegen de gevestigde orde die haar poogt in te sluiten. Welkom in Exarchia: het anarchistische hart van Europa.

Door Marissa Klaver

Hoewel alle muren van de stad gretig benut worden door graffiti-kunstenaars en knutselaars wordt het Atheense straatbeeld pas echt kleurrijk op weg naar Exarchia. Naast prachtige, ietwat grimmige creaties herken je het begin van de wijk vooral aan haar anti-politie leuzen – “confront the fucking police until they don’t exist anymore” –  en de grote hoeveelheid anarchistische symbolen. Terwijl je de omcirkelde hoofdletter ‘A’ in Nederland voornamelijk terugziet op de legerjassen van tieners die Johnny Rotten aanbidden, wordt het al snel duidelijk dat het bekende teken hier meer is dan een rebelse kreet alleen. Het Griekse anarchisme leeft – en hoe.

Het Griekse woord anarchía betekent chaos, wanorde en verwarring. Anarchos, het anarchisme, streeft echter naar een vreedzame samenlevingsvorm waarin geen enkel mens zijn of haar ondergeschiktheid aan een andere persoon erkent. In Exarchia komen beide definities samen in een existentiële vraag die de Atheense wijk al sinds de jaren zeventig in haar greep houdt: wat doe je met al je maatschappelijke woede? Van molotovcocktails en brandende bussen tot het vreedzaam herbergen van vluchtelingen: de twee gezichten van Exarchia hebben zich vandaag de dag ontwikkeld tot een paradoxale mix van sociaal en destructief anarchisme. Hoewel dit zorgt voor een gemeenschapszin en culturele bloei die de rest van Athene ver overstijgt, faciliteert de opstandige afkeer van autoriteit ook een hardnekkig klimaat van drugs en geweld in de wijk.

Je voelt je hier als jonge, progressieve stedeling al snel thuis. Geïnspireerd, zelfs.

Los van de scheve stoepen en de grote hoeveelheid vuilnis op straat is het echter vooral bedrijvigheid die de nieuwsgierige wandelaar tegemoet komt. Nergens in Athene kom je zoveel boekenwinkels, platenzaken, vintage boetiekjes en andere hippe detailhandel met het uitnodigende bordje ‘open’ voor het raam tegen als in Exarchia. Zoals de eigenaresse van onafhankelijke uitgeverij en boekhandel Bibiothéca het stelt: “Exarchia is dé broedplaats van Atheense creativiteit.” In de grote variatie aan boekwinkels tref je dan ook Griekse vertalingen van obscure communistisch-anarchistische literatuur aan, maar schittert ook innovatief werk van jonge, lokale auteurs op de planken. Allemaal volgens het Exarchiaanse ideaal dat je ‘elkaar een handje moet helpen’ in een moeilijke wereld.

In Exarchia is solidariteit dan ook geen loze belofte. De Vox, een voormalige bioscoop, is getransformeerd tot een buurtcafé waar een goedkoop biertje zonder bonnetje en btw komt, of gratis je kant op geschoven wordt als je het even niet kunt betalen. Onder het motto ‘hun parkeerplaats, ons park’ heeft de actieve wijkvereniging een droevige betonnen vlakte opgeëist als park met speeltuin en groentetuin. Daarnaast worden er talloze vluchtelingen opgevangen in een gekraakt kantoorpand: het Notara ‘solidariteitscentrum’. Grenzeloos solidair, cultureel explosief en constant op zoek naar maatschappelijke oplossingen buiten de overheid om; dat is hoe Exarchia zichzelf het liefste ziet en presenteert. Met een beker koffie in de hand en een boek onder de arm voel je je hier als jonge, progressieve stedeling dan ook al snel thuis. Geïnspireerd, zelfs.

Lege bussen ontwijken de buurt. De reden? Verbrandingsgevaar.

Wel kun je je afvragen of dat hetzelfde zou voelen wanneer je Exarchia aandoet in driedelig pak of uniform. Achter haar sluier van culturele bloei en gemoedelijke solidariteit is de wijk namelijk niet voor iedereen vrij toegankelijk. Het anarchisme kwam tot bloei tijdens het herstel van de democratie in 1974: activisten, intellectuelen, maar ook terroristische groeperingen vestigden zich in de wijk die de dictatuur ten val had gebracht. In protest tegen het militaire regime bezetten studenten de lokale Polytechnic Universiteit in 1973, waarop de overheid op 17 november een tank de campus op stuurde. Er vielen jonge slachtoffers: een lot dat Exarchia zou blijven achtervolgen. In 1986 werd de vijftienjarige Michalis Kaltezas doodgeschoten door de oproerpolitie, terwijl eenzelfde lot de vijftienjarige Alexandros Grigoropoulos wachtte in 2008. Dit leidde tot weken van intense strijd tussen jonge Exarchianen en de politie, een veldslag waarover we kunnen twisten of hij ooit gestaakt is.

Exarchia raakte zo op agressieve wijze geïsoleerd van de rest van Athene; iets dat haar sociale revolutie goed leek te doen, maar tegelijkertijd haar interne problematiek door liet etteren. In 2016 sloot niet alleen het laatste politiebureau in Exarchia wegens de vele aanvallen, maar ook lege bussen hebben de opdracht gekregen de buurt te ontwijken op weg naar het depot. De reden? Verbrandingsgevaar. Buitenstaanders zijn welkom om een kijkje te nemen, maar “are you a journalist?” bleek een veelgehoorde vraag met een negatieve connotatie. Zolang we konden praten over mooie boekwinkels en sociale initiatieven bleef het gezellig, maar de eigenaresse van Bibliothéca werd door haar collega tot stilte gemaand toen ze aangaf dat drugs een probleem waren.


De twee gezichten van Exarchia verschillen van elkaar als dag en nacht. Het sociaal anarchisme heeft zich ontpopt tot een vorm van solidariteit en medemenselijkheid die wij in Nederland sinds de ontzuiling al een beetje kwijt zijn geraakt. Zeker in een grijze stad als Athene, waar economische en politieke stilstand de Grieken bijna tot apathie dwingt, zijn de anarchisten van Exarchia een verademing van innovatie en enthousiasme. Het ontbreken van ordenend leiderschap komt echter met een hoge prijs. Wanneer collectief tegengas uitblijft, dreigt de normalisatie van geweld en drugs de fragiele schoonheid van de wijk te overwoekeren. Hiermee staat Exarchia voor een belangrijke keuze: staat ze op om haar integriteit te verdedigen of kijkt ze lijdzaam toe terwijl haar idealen opgeslokt worden door ongecontroleerde woede?